Zasady odpowiedzialności cywilnej

W Polskim prawie rozróżniamy trzy zasady odpowiedzialności cywilnej tj.: 

  • Zasadę winy;
  • Zasadę ryzyka;
  • Zasadę słuszności.

Odpowiedzialność na zasadzie winy jest główną i najczęstszą podstawą odpowiedzialności. Polskie prawo nie definiuje pojęcia winy, jednak winę można opisać jako bezprawne postępowanie, które narusza wymóg ostrożności przyjęty w obowiązujących stosunkach międzyludzkich. Naruszenie to jest badane w stosunku do danej osoby, która dopuściła się działania zawinionego. Winę można przypisać jedynie osobie, która działała z odpowiednim rozeznaniem i była w stanie przewidzieć skutki swojego działania. 

Kodeks cywilny przewiduje, że dana osoba może ponosić odpowiedzialność na zasadzie winy za:

  • działania własne, które doprowadziły do powstania szkody;
  • szkodę spowodowaną działaniem innej osoby, nad którą osoba ta miała obowiązek nadzoru, lub którą wyręczała się;szkodę spowodowaną przez zwierzęta które osoba ta chowa lub którymi się posługuje.

Kodeks cywilny rozróżnia dwa rodzaje winy:

  • winę umyślną;
  • winę nieumyślną.

Wina umyślna występuje w:

  • zamiarze bezpośrednim, tj. gdy sprawca czynu dąży do wyrządzenia szkody swoim bezprawnym działaniem;
  • w zamiarze ewentualnym, gdy sprawca czynu świadomie godzi się na to, że jego zachowanie może wyrządzić szkodę innej osobie. 

Wina nieumyślna może przybrać postać:

  • lekkomyślności, gdy sprawca przewiduje, że jego zachowanie może doprowadzić do powstania szkody lecz bezpodstawnie sądzi, że szkoda ta nie powstanie;
  • niedbalstwa, gdy sprawca powoduje szkodę nie zachowując podczas swojego postępowania należytej staranności.

Zachowanie należytej staranności ustala się poprzez porównanie zachowania sprawcy szkody z wzorcem zachowania przyjętego w stosunkach danego rodzaju. Jeżeli porównanie to wykazuje uchybienia po stronie sprawcy to mamy do czynienia z niedbalstwem. Dla przykładu wzorcowy kierowca przed wykonaniem manewru wyprzedzania upewnia się, że z naprzeciwka nie nadjeżdżają inne pojazdy oraz że ma wystarczająco dużo miejsca do bezpiecznego wykonania manewru wyprzedzania. Jeżeli kierowca przed wyprzedzaniem nie upewnił się że z naprzeciwka nie nadjeżdża inny pojazd i doprowadził w ten sposób do wypadku to dopuścił się niedbalstwa.Rażące niedbalstwo natomiast to niezachowanie staranności jakiej można wymagać od osoby nawet najmniej rozgarniętej, czyli złamanie podstawowych, powszechnie znanych zasad bezpieczeństwa. 

Odpowiedzialność na zasadzie winy wyłączają następujące okoliczności:

  • Działanie sprawcy szkody w obronie koniecznej;
  • Działanie sprawcy szkody w stanie wyższej konieczności;
  • Działanie sprawcy szkody w ramach dozwolonej samopomocy uregulowanej w art. 343 §2, 432 oraz 671 § 2 k.c.;
  • Wykonywanie przez sprawcę szkody własnych praw podmiotowych;
  • Działanie sprawcy szkody w granicach ustawowo przyznanych mu uprawnień;
  • Działanie sprawcy szkody z pobudek altruistycznych, czyli kierując się wyłącznie dobrem innych osób;
  • Działanie poszkodowanego na własne ryzyko;
  • Działanie sprawcy szkody za uprzednią zgodą poszkodowanego. 

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka jest uzupełnieniem odpowiedzialności na zasadzie winy. Jest to odpowiedzialność, za sam skutek działania sprawcy niezależnie od wystąpienia winy po jego stronie. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka stosowana jest wyłącznie w przypadkach wskazanych w ustawie do których należą:

  • Odpowiedzialność za produkt niebezpieczny;
  • Odpowiedzialność posiadacza pojazdu mechanicznego z wyjątkiem zderzenia się pojazdów, gdyż wtedy obowiązuje odpowiedzialność na zasadzie winy;
  • Odpowiedzialność za zawalenie się budowli;
  • Odpowiedzialność za wyrzucenie, wylanie lub upadek przedmiotu z pomieszczenia;
  • Odpowiedzialność prowadzącego przedsiębiorstwo wprowadzane w ruch za pomocą sił przyrody, czyli np. ZTM lub PKP. 

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka wyłączają następujące okoliczności:

  • Siła wyższa;Wyłączna wina poszkodowanego;
  • Wyłączna wina osoby trzeciej, za którą sprawca nie ponosi odpowiedzialności. 

Ciężar dowodu, że w danej sytuacji wystąpiła przesłanka wyłączająca odpowiedzialność spoczywa na sprawcy szkody.Odpowiedzialność na zasadzie słuszności jest coraz rzadziej stosowną instytucją, która przewiduje odpowiedzialność nawet w sytuacji, gdy sprawcy nie można przypisać winy, ale z okoliczności sprawy, a w szczególności z porównania stanu majątkowego sprawcy i poszkodowanego wynika, że poniesienia odpowiedzialności przez sprawcę wymagają zasady współżycia społecznego.

Adwokat Michał Miller 

One Reply to “Zasady odpowiedzialności cywilnej”

  1. Michał Miller says: Odpowiedz

    Szanowni Państwo,

    zachęcam do komentowania powyższego artykułu lub zadawania dodatkowych pytań, które pojawią się w związku z jego lekturą.

    Na wszystkie pytania postaramy się odpowiedzieć w możliwie jak najkrótszym czasie.

    Szanujemy prywatność naszych Czytelników, więc przy komentarzu nie pojawią się żadne Państwa dane w tym adres email.

Dodaj komentarz